بــا وجــود گســترش و درک بهتــر علــوم پزشــکی در ایــران بــه ویــژه در دوران اسـلـامی، مــا دانــش بســیار کمــی در مــورد رو یکــرد بــه آســیب شناســی در ایــن دوره دار یـم. مـدارک معتبـری از توصیـف نمـای درشــت (gross )اعضــاء در بیمــاری هایــی همچــون ســیروز کبــد، ســل ریــوی افوزیــون پلــور، و بیمــاری هــای دیگــر در متون مشـهور پزشـکی ایـران ماننـد «قانون» ابــن ســینا و «المســعودی » رازی موجــود اســت. هــر چنــد اطلاعاتــی در مــورد ایــن کــه دانشــمندان قدیمــی چگونــه چنیــن دانشــی را بدســت آورده انــد در دســترس نیســت زیــرا در آن دوران کالبــد شــکافی بــدن انســان مــرده ممنــوع بــوده اســت. گمـان مـی رود کـه ایـن درجـه از دانـش تنها از طریق معاینه فیزیکی، جراحی و مشاهده اجسـاد قابل دسـتیابی بوده است.
دارالفنون و مدرسه طب
بــا تاســیس نخســتین موسســه نویــن آمــوزش عالــی بــه نــام دارالفنــون (موسســه پلـی تکنیـک) در تهـران در 1850 ،آمـوزش پزشــکی بــه ســبک غربــی در ایــران آغــاز شـد. ایـن موسسـه چنـد مدرسـه داشـت، از جملـه مدرسـه طـب، کـه در سـال 1851 بــا 30 دانشــجو از طبقــات بــالا شــامل شـاهزادگان قاجـار و بستگانشـان آغـاز بـه کار نمــود. بــرای هــر مدرســه یــک یــا چنــد اســتاد از کشــورهای اروپایــی، عمدتــا اتریــش دعــوت شــده بودنــد. چنــد ایرانــی تحصیـل کـرده اروپـا نیـز بـه گـروه مدعویـن خارجــی پیوســته بــه عنــوان اســتادیار (خلیفــه)یــا مترجــم / مفســر اســتخدام گردیدنــد. براســاس مقــررات ســلطنتی لازم بــود هــر اســتاد دعــوت شــده بــرای هــر مبحــث، متــن علمــی بــه زبــان فارســی داشـته باشـد تـا دانشـجویان ایـران بتواننـد مبحـث را بـه زبـان مـادری خـودم مطالعـه و درک نماینـد. افـزون بـر ایـن دانشـجویان ملـزم بـه فرا گیـری زبـان فرانسـه بودنـد زیـرا ایــن امــر در برنامــه درســی آنــان گنجانــده شــده، مــورد تاییــد قــرار گرفتــه بــود. در میــان ایــن پزشــکان دعــوت شــده، چنــد تـن بـه نـام هـای پـولاک (polack) فوشـت (Focchette )و اشــلیمر (Schlimmer ) نقــش بســزایی در پیشــرفت مدرســه طــب ایفـا نمودنـد. دکتـر ادوارد جاکـوب پـولاک، یــک جــراح اطریشــی، رئیــس مدرســه پزشــکی بــود و در ســال 1851 آغــاز بــه کار نمــود. دســتیار و مترجــم وی، بــه ترتیــب محمـد حسـن خـان قاجـار و میـرزا حسـن خــان افشــار بودنــد. ایــن اســتادان کتــب متعــددی را در زمینــه کالبــد شناســی ( Anatomy ) تنکـرد شناسـی( physiology) و آســیب شناســی( pathology) جراحــی (surgery) و پزشــکی ( medicine) ترجمــه کــرده و نوشــتند. ایــن کتــب دســتنویس بودنــد و دانشــجویان ناچــار بودنــد خــود آنهــا را رونویســی نماینــد. مــا یــک کتــاب دسـتنوشت آسـیب شناسـی بـه زبـان فارسـی دار یــم کــه در ســال 1293 هجــری قمــری (1876 میــادی) نوشــته شــده اســت.
اگــر چــه آســیب شناسـی تشـریحی بخـش از برنامـه آموزشـی بـود ولـی تدریــس آن بــه صــورت نظــری و بــدون دوره عملــی و نمایش (demonstratio) انجــام مــی شــد. نخســتین کالبــد شــکافی مســتند شــده، توسـط دکتـر پـولاک در سـال 1854 بـر روی یــک فــرد اروپایــی کــه مــرگ وی مشــکوک بـود، انجـام و نمونـه هـای بافتـی وی بـه اروپـا فرســتاد شــد.
استقلال مدرسه طب
در سال 1880 بخش پزشکی از دارالفنون جــدا شــد و بــه ســاختمان دیگــری انتقــال یافـت (سـاختمان مسـعودیه). دکتـر لقمـان الدولـه ادهـم نیـز بـه عنـوان رئیـس منصـوب گردیــد ولــی هیــچ آســیب شناســی در بیــن اعضـای هیئـت علمـی وجـود نداشـت. پــس از جــدا شــدن مدرســه طــب از دارالفنــون، آســیب شناســی همچنــان بــه صــورت نظــری و بــدون نمایــش اســلاید, بررســی هــای درشــت بینــی یــا ریزبینــی یــا آزمایشـگاه تشـخیص طبـی تدریـس میشـد. اســتادان از کتــب دســتنویس یــا رونوشــت متــون علمــی قبلــی اســتفاده مــی کردنــد. گزارشهــای باقــی مانــده از بررســی بافتــی مربـوط بـه بیمارسـتان آمریکایـی، بیمارسـتان کمپانــی نفــت بریتانیــا یــا ســفارتخانه هــای خارجــی هســتند کــه مربــوط بــه نمونه هــای فرسـتاده شـده بـه خـارج از کشـور میباشـند. در آن زمــان امکانــات بررســی بافــت بــرای بیمــاران معمولــی ایرانــی در دســترس نبــود.
دوران مصطفی حبیبی
نخســتین آزمایشــگاه پزشــكی، شــامل آســیب شناســی تشــریحی در ســال 1936 در تهـران تاسـیس شـد. اداره ملـی سـلامت ایـران یـك درمانـگاه پزشـكی و سـلامت در خیابـان ناصریـه نزدیـك دارالفنـون تاسـیس كـرد.
آزمایشــگاه پزشــكی بخشــی از ایــن درمانـگاه بـود. ایـن آزمایشـگاه كـه آزمایشـگاه مركــزی نامیــده مــی شــد، چنــد پزشــك داشــت و ریاســت آن بــه عهــده دكتــر مصطفــی حبیبــی گلپایگانــی بــود. دكتــر حبیبــی از جملــه دانشــجویانی بــود كــه در ســال 1927 جهــت فراگیــری كار در آمــوزش عالــی بــه فرانســه فرســتاده شــدند. دكتــر حبیبــی پــس از دریافــت دكتــرای پزشــكی، در پاریــس تحصیـلـات تخصصــی خــود را در زمینـه آسـیب شناسـی ادامـه داد. وی در ســال 1936 بــه ایــران بازگشــت و كار خــود را بــه عنــوان متخصــص آســیب شناســی در انسـتیتو پاسـتور آغـاز كـرد. نمونــه هــا جهــت اظهــار نظــر تخصصــی از بیمارســتان هــای مختلــف بــه ایــن آزمایشــگاه فرســتاده مــی شــدند. تــا ایـن زمـان همـه بیمارسـتان هـا یـا وابسـته بـه شـهرداری بودنـد یـا توسـط بخـش خصوصـی اداره مـی شـدند. دانشـجویان پزشـكی بـدون نظــارت مســتقیم مدرســه پزشــكی در ایــن بیمارســتان ها حضــور مییافتنــد.
نوسـازی مـدرسه پزشـكی با ارزیابی مجـدد آسـیب شنـاسی
در سـال 1939 ،پیشـرفت شگرف در مدرسه طب و آسـیب شناسی بوجود آمد. پروفسور چارلز اوبرلینگ، یك آسـیب شـناسی مشهور فرانسـوی، جهت نوسازی مدرسـه طـب دانشـگاه تهـران دعـوت شـد. در ژانویـه 1939،دكتــر اوبرلینــگ كار خــود را بــه عنــوان رئیــس دانشـگاه آغـاز كـرد. وی سـاختار مدرسـه طـب شـامل مـدارس دندانپزشـكی و داروسـازی را بـا توجـه بـه قانون وضع شـده در مجلس بازسـازی و مدارس را به بخش (كرسـیهـای) متعـدد تقسـیم نمـود( 28 کرسـی بـرای پزشـكی، 8 كرسـی بـرای داروسـازی و 4 كرسـی بـرای دندانپزشــكی) و یــك پزشــك نیــز بــه عنــوان رئیــس كرســی (دپارتمــان) منصــوب نمــود. وی همچنیــن دانشــكده هــای جدیــدی را اجــاره كــرد. او بــا در نظــر گرفتـن قانـون، بیمارسـتانهای شـهرداری و تعـدادی از بیمارسـتان هـای خصوصـی (مراكـز خیریـه) را عـلاوه بــر آزمایشــگاه مركــزی فــوق الذكــر كــه بعدهــا وابســته بـه مدرسـه طـب شـد، در مدرسـه طـب ادغـام نمـود. بسـیاری از كاركنان آزمایشـگاه مركزی به مدرسـه طب جدیــد منتقــل شــدند و هــر بیمارســتان دانشــگاهی دارای یك آزمایشـگاه پزشـكی (بدون آسـیب شناسی تشـریحی) شـد. طبـق مقـررات جدیـد، دكتـر حبیبـی ریاسـت كرسـی هـای جنیـن شناسـی، بافتشناسـی و آســیب شناســی را برعهــده گرفــت و اســتاد تمــام وقــت مدرســه پزشــكی شــد. در 1939 ،وی همــه تجهیـزات آزمایشـگاه مـورد نیـاز را از آزمایشـگاه مركـزی و منزلــش بــه مدرســه پزشــكی كــه در ایــن هنــگام در محـل دایمـی خـود در بخـش شـمال غربـی دانشـگاه تهـران قـرار داشـت انتقـال داد. دكتـر حبیبی لـوازم مورد نیاز برای تهیه بافت و اسـلاید میكروسـكوپی آموزشـی را تكمیـل نمـود و آزمایشـگاه بافـت شناسـی را بـا ایجاد آســیب شناســی درشــت (gross )و جنیــن شناســی توسـعه داد و تعـدادی دانشـجو را بـه عنـوان تكنسـین آزمایشـگاه تربیـت نمـود. یكـی از ایـن دانشـجویان بانـو م . طباطبایـی بـود كـه بعدهـا تكنسـین هـای بسـیاری را تربیـت كـرد. تــا ســال 1938 آســیب شناســی در ایــران بــا عنـوان تشـریح مرضـی معـادل بـا anatomy morbid شـناخته مـی شـد تـا ایـن كـه دكتـر حبیبـی نـام نویـن ایرانــی «آســیب شناســی» را كــه ترجمــه درســت« pathology» مـی باشـد برگزیـد. و ی كتـاب هایـی در زمینـه آسـیب شناسـی بـه زبـان فارسـی نوشـت( آســیب شناســی جلــد 1 و 2 )كــه در ســال 1943 چــاپ شــدند. كاركنــان دیگــر آزمایشــگاه مركــزی ســعی كردنــد كــه آزمایشــگاه هــای پزشــكی را در بیمارسـتان هـای وابسـته تاسـیس نمـوده یـا توسـعه دهنــد. نمونــه بافتــی از همــه بیمارســتان هــای وابســته بــه آزمایشــگاه مركــزی، كــه در آن زمــان در مدرســه طــب قــرار داشــت، فرســتاده شــده و گـزارش هـای نتایـج بـه آزمایشـگاه فرسـتنده ارسـال میگردیــد.
كالبـد شـكافی نیـز در مدرسـه طـب انجـام میشـد. نخســتین كالبــد شــكافی رســمی در ســال 1937 توســط دكتــر هاشــم هنجــن، یــك جــراح تحصیــل كـرده آلمـان انجـام گردیـد. در آن هنـگام دكتر هنجن، عضـو دپارتمـان كالبد شناسـی در دومین بیمارسـتان شــهرداری (بیمارســتان روانپزشــكی روزبــه كنونــی( مـی باشـد، بـود. دكتـر هنجـن بعدهـا بـه عنـوان رئیـس دپارتمــان جراحــی فــك و صــورت برگزیــده شــد. دكتــر آرمیــن بــه عنــوان دانشــجوی پزشــكی و مربــی كالبدشناسـی در ایـن كالبـد شـكافی بـه دكتـر هنجن كمـك كـرد. در سـال 1939 ،دكتـر آوانـس آوانسـی كـه یــك پزشــك تحصیــل كــرده روســیه بــود بــه عنــوان دسـتیار آسـیب شناسـی در بیمارسـتان رازی مسـئول انجـام كالبـد شـكافی شـد. دكتــر آوانســی و دكتــر حســین رحمتیــان بعدهــا برنامـه دسـتیاری در آسـیب شناسـی را بـا موفقیـت بـه پایـان رسـانده و گواهینامـه تخصصـی خـود را درسـال 1941 دریافــت نمودنــد. درســال 1940 ،دكتــر محمــد كار دیگـر متخصـص آسـیب شناسـی تحصیلكـرده فرانســه – آلمــان، بــه عنــوان مســئول كالبــد شــكافی در بیمارســتان رازی برگزیــده شــد و آمــوزش آســیب شناســی درشــت بینــی (ماكروســكوپیك) بــه دانشــجویان پزشــكی را بــه عهــده گرفــت. دكتــر كار كتابــی بــه زبــان فارســی در مــورد آســیب شناســی درشــت (gross)كالبدشــكافی نوشــت كــه توســط انتشـارات دانشـگاه تهـران چـاپ شـد. دكتـر حبیبـی و دكتــر اوبرلینــگ كالبــد شــكافیهای متعــددی نیــز انجــام دادنــد.
دكتــر حبیبــی در ایــن پــروژه هــا مشــاركت فعــال داشــت و بــرای مدتــی، ریاســت چنــد دانشــگاه از جملــه دانشــگاه تبریــز را بــه عهــده داشــت. نظــر بــه اینكـه در آن زمـان آمـاده سـازی بافـت هـا بـرای بررسـی ریزبینــی (میكروســكوپی) اتوماتیــك نبــود لازم بــود بافتهـا در چنـد مرحلـه بـه فواصـل زمانـی بـا دسـت در محلــول هــای مختلــف قــرار گیرنــد، هریــك یــا دو ســاعت (شــب و روز) بافــت هــا بایــد در محلــول هــا جابجا می شـد. به دلیل كمبود تكنسـین آزمایشـگاه، دكتــر حبیبــی خــود شــب هــای بســیاری را جهــت كمـك در آزمایشـگاه بـه صبـح مـی رسـاند. متاسـفانه دكتـر حبیبـی بـه علـت فعالیـت شـدید و كار سـخت در 1948( اردیبهشـت 1327 )در اثـر سـكته قلبـی در ســن 44 ســالگی درگذشــت و دكتــر محمــد حســین ادیـب، اسـتاد مدرسـه پزشـكی رئیـس كرسـی آسـیب شناسـی شـد.
ادیب ، آرمین و رحمتیان
دكتـر ادیـب، دكتـر آرمیـن و دكتـر رحمتیـان كمـك بسـزایی در پیشـرفت آسـیب شناسـی نمودنـد. آنـان فعالیــت هــای آموزشــی را توســعه دادنــد، كتــاب نوشـتند، كالبد شـكافی انجام دادند، بخش سـمعی بصــری و مــوزه تاســیس نمودنــد و پزشــكان را بــرای آســیب شــناس شــدن تربیــت نمودنــد. آزمایشــگاه آسـیب شناسـی تشـریحی تنهـا آزمایشـگاه از نـوع خود در سراسـر كشـور بود. دو آسـیب شـناس برجسـته دكتر م .ح. احمد سـجادی (1949 )و دكتر ا.م. ضیاشمسـا (1950 )دومیـن گـروه آسـیب شناسـانی بودنـد كـه بـه عنـوان اسـتادیار بـه كرسـی پیوسـتند. دكتر سـجادی، پـس از پایـان دسـتیاری در تهـران، 4 سـال در آمریـكا تحصیــل نمــود. در طــی ایــن مــدت، ســالانه یــك یــا دو آســیب شــناس تربیــت مــی شــدند و بســیاری از آنـان، تهـران را بـه قصـد دیگـر مـدارس طـب یـا كار خصوصـی تـرك می كردنـد. بـه عـلاوه در آزمایشـگاه بـه روی دانشـجویان پزشـكی بـاز بـود و بسـیاری از آنـان جهـت كمـك در طـرح های تحقیقاتی در آزمایشـگاه خدمــت مــی كردنــد، برخــی از ایــن دانشــجویان م.بهــادری، ا.مجتبایــی ، ا.ك. محبــت آییــن بودنــد كـه بعدهـا عضـو هیـات علمـی شـدند. بــه دلیــل گســترش فعالیــت كرســی و اهمیــت تحقیــق و درمــان بیمــاری هــای ســرطانی، در 1955 كرســی بــه دو بخــش آســیب شناســی و ســرطان شناســی (كانســرولوژی)تقســیم شــد. دكتــر آرمیــن بــه عنــوان ریاســت كرســی آســیب شناســی و دكتــر رحمتیـان بـه عنـوان ریاسـت كرسـی سـرطان برگزیـده شــدند. دانشــیار ســجادی و اســتادكار در آســیب شناسـی ماندنـد و دانشـیار شمسـا بـه بخـش سـرطان كـه در بیمارسـتان پهلـوی(امـام خمینی كنونـی) واقع شــده بــود، انتقــال یافــت. در 1956 ،دكتــر رحمتیــان همــراه بــا دكتــر هاشــمیان اســتاد جراحــی و اســتاد عبــاس ملكــی اســتاد پرتودرمانــی، انستیتوكانســر ایــران را پایــه گــذاری نمودنــد. انســتیتو در رابطــه بــا شناسـایی، تشـخیص، درمـان، پیشـگیری و پژوهش در زمــینه سـرطان فعالیت می نمود. بــعدها بسـیاری از جراحــان، آســیب شناســان، ســرطان شناســان و متخصصــان پرتودرمانــی، در انســتیتو تربیــت شــده یــا بــا آن همــكاری نمودنــد. انســتیتو كانســر در حــال حاضــر در خدمــت رســانی بــه بیمــاران ســرطانی از بهتریــن موسســات ایــران مــی باشــد.
نتیجه:
آسیب شناســی بــا پرداختــن بــه مكانیسـمهای بیمـاری هـا، نقـش بنیـادی در آمــوزش پزشــكی دارد. پیــرو فلســفه تاثیرگـذار اوسـلر «رویـه عملـی طبابـت شـما چنـان اسـت كـه آسـیب شناسـی شـما مـی باشــد». از آغــاز دوران جدیــد در آمــوزش پزشــكی ایــران، آسیب شناســی همــراه بــا آمــوزش پزشــكی و طبابــت بــوده اســت. آســیب شناســی در طــی ســالیان، از ســخنرانی نظــری صــرف بــه شــكل ابــزاری كنشـگر در آموختـن سـازوكار، رفتـار، درمـان و كنتــرل بیمــاری هــا در آمــده اســت. بــه دلیـل پیشـرفت بسـیار در تجهیـزات فنـی، آسـیب شناسـی مولكولی فهم بهتر سـازوكار بیمــاری هــا و همســو شــدن موضوعــات گونا گــون در آســیب شناســی بالینــی و آسـیب شناسـی تشـریحی، ایـن دو در سـال 1979بـا عنـوان دپارتمـان آسـیب شناسـی بـه هـم پیوسـتند و ادغـام شـدند. دپارتمـان آسـیب شناسـی دارای یـك برنامـه مصـوب تــوام (بالینــی- تشــریحی) دســتیاری مــی باشـد. در حـال حاضـر بیـش از 20 دانشـگاه علــوم پزشــكی در ایــران دارای بخشهــای آســیب شناســی هســتند. بســیاری از آنهــا برنامــه تربیــت دســتیار آســیب شناســی، جهــت تربیــت متخصصــان آســیب شناســی بالینــی- تشــریحی (AP/CP) دارنـد. در همه شـهرهای بزرگ متخصصان آسـیب شناسـی حضـور دارنـد و آزمایشـگاه هــای آســیب شناســی خصوصــی یــا بیمارســتانها را اداره مــی نماینــد.
منبع: دوماهنامه علمی | خبری انجمن آسیب شناســـی ایران
