اتوکلاو چیست ؟
اتوکلاو (به فرانسوی: Autoclave) وسیلهای برای استریل کردن ابزار پزشکی و آزمایشگاهی در فشار و دمای بالا و با استفاده از بخار آب است.
اتوکلاوها در کاربردهای پزشکی برای انجام استریلیزاسیون و در صنایع شیمیایی برای به عمل آمدن پوشش ها و ولکانش لاستیک و سنتز هیدروترمال مورد استفاده قرار میگیرند. از اتوکلاوهای صنعتی در کاربردهای صنعتی بخصوص در مورد کامپوزیتها استفاده میشود. ابعاد این وسیله از اندازه آزمایشگاهی که معمولاً به شکل یک استوانه دردار است تا ابعاد صنعتی که طول آن به ۱۵ متر میرسد متغیر است. این وسیله توسط میکروبیولوژیست فرانسوی چارلز چمبرلن در سال ۱۸۷۹ اختراع شد. واژه اتوکلاو از ترکیب دو واژه (auto-) در زبان یونانی به معنی خودکار و (clavis) در زبان لاتین به معنی کلید تشکیل شدهاست.
بسیاری از اتوکلاوها برای استریل کردن تجهیزات و لوازم مورد استفاده قرار میگیرند که با قرار دادن آنها به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه (بسته به حجم بار و محتویات) در معرض بخار اشباع ۱۲۱ درجه سلسیوس (۲۴۹ درجه فارنهایت) این کار انجام میشود.
کاربردها
اتوکلاوهای استریل سازی بهطور گستردهای در میکروبیولوژی، پزشکی، پودیاتری، خالکوبی، سوراخکاری بدن، داروهای دامپزشکی، قارچشناسی، عمل جراحی، دندانپزشکی و ساخت پروتز استفاده میشوند. آنها بسته به اندازه چیزی که استریل میکنند در اندازه و عملکرد متفاوت هستند و گاهی اوقات در صنایع شیمیایی و مواد غذایی قرع نیز نامیده میشوند.
بارهای معمول شامل ظروف آزمایشگاهی، تجهیزات و زباله، ابزار جراحی و زبالههای پزشکی است. کاربرد جدید فزاینده ای از اتوکلاوها، عملیات پیش-دفع و استریلیزاسیون مواد زائد مانند زبالههای بیمارستانی است. اتوکلاو امحای زباله عمدتاً تحت همان اصول اتوکلاوهای معمولی عمل میکنند که قادر به خنثی کردن عوامل بالقوّه عفونی با استفاده از بخار آب در فشار بیش از حد است. نسل جدیدی از مبدلها موجود است که میتوانند ضایعاتی مانند رسانههای کشت، مواد لاستیکی، لباس، پانسمان، دستکش و غیره را بدون داشتن مخزن فشار استریل کنند. این امر به ویژه در مورد موادّی که نمیتوانند دمای بالای یک اجاق گاز را تحمّل کنند بسیار حائز اهمّیّت است.
كاربری
سترون سازی محیط های كشت و محلول ها
بهتــر اســت از لولــه و ارلن هــای درپیــچ دار اســتفاده شـود. درپیـچ آنهـا شـل باشـد. بیشتـر از دو سـوم لوله هـا و ارلن هـا پـر نشـوند. باید اشـیا با یكدیگـر و نیز بـا دیواره های اتــوكلاو حداقـل پنـج سـانتیمتر فاصلــه داشـته باشــند. ظـروف و كلیـه اشـیا به صـورت افقـی در كنـار یكدیگـر قرار گیرنـد و در صـورت نیـاز بـه قرار دادن اشـیا بـر روی یكدیگر طــوری بــر روی جالولــه ای (Rack ) چیــده شــوند تــا بخــار بیـن آنهـا جریـان یابـد. درب اتـوكلاو را بسـته و زمـان و دما تنظیـم گـردد. زمـان توصیـه شـده 15 دقیقـه بـرای دمـای 121ºC در فشـار 15 پونـد بـا 15 دقیقـه زمـان بـرای خـروج بخـار اسـت. زمـان پیشـنهادی بـرای500 میلی لیتـر محیـط كشـت 18 دقیقــه، بــرای1000 میلیلیتــر محیــط كشــت 21 دقیقـه و بـرای 1500 میلی لیتـر محیـط كشـت 24 دقیقـه اســت. به طــور كلــی بــرای افــزودن هــر500 میلی لیتــر محیــط كشــت، ســه دقیقــه بــه زمــان سترونســازی اضافــه میشــود. امــا چــون اكثــر محیط هــای كشــت بـه زمـان و دمـای خاصـی نیـاز دارنـد، توصیـه میشـود كـه طبـق دسـتورالعمل سـازنده عمـل شـود. نبایـد زمـان و دمــای ســترون ســازی توصیــه شــده توســط ســازنده را تغییــر داد. پــس از ســپری شــدن مــدت زمــان لازم و خامـوش كـردن دسـتگاه و بعـد از آن كـه فشـار اتاقـك اتـوكلاو بـه صفـر رسـید و دمـا تا حـدود60ºC پاییـن آمد، بــا اســتفاده از دســتكش مقــاوم بــه حــرارت و محافــظ چشــم و بــا ایســتادن در كنــار اتــوكالاو (و نــه در جلــوی آن) درب اتــوكلاو را بــه آرامــی بــاز کــرده و 20 دقیقــه منتظـر شـده تـا ظـروف كمـی خنـك شـوند. جابجایـی مـواد بـه آرامـی باشـد تـا از بیـرون ر یختـن مایعـات داغ جلوگیــری شــود.
سترون سازی پسماند های آلوده
در ابتــدا بایــد مــواد آلــوده را جــدا نمــوده و در کیسـه هایی قـرار داد كـه قابلیـت اتـوكلاو شـدن دارنـد و بـر رو ی آنهـا برچسـب خطـر ز یسـتی( Biohazard) نصـب نمـود. قبـل از اتـوكلاو نمـودن، بـرای اطمینـان از نفــوذ بخــار بــه همــه قســمت های کیســه یــا بایــد گــره آن را شــل كــرد یــا قبــل از محكــم كــردن گــره، بــه آن یــك پیمانــه (حــدود 3/0 لیتــر) آب اضافــه كــرد. بــرای جلوگیــری از مســدود شــدن آبگــذر اتاقــك اتــوكلاو بــا آگار مــذاب، بایــد ایــن کیســه ها را در ســطل یــا ظــروف دیگــر قــرار داد. بیشتــر از ســه چهــارم کیســه ها پــر نگــردد. بــرای ســترون نمــودن پســماند، فشــار 15 پونــد در دمــای 121ºC بــه مـدت 60 دقیقـه مناسـب اسـت و میتـوان از دمـای 134ºC بــه مــدت 45 دقیقــه در فشــار 31 پونــد نیــز اســتفاده نمــود. پــس از سترو نســاز ی بایســتی صبــر نمـود تـا آگار ذوب شـده، سـفت شـود و سـپس آن را بــه صــورت پســماند طبیعــی دفــع نمــود.
سترون سازی مواد خشك بسته بندی شده
کیســه ها را بــه گونــهای در اتــوكلاو قــرار میدهنــد كــه حداكثـر چرخـش بخـار را در بیـن آنهـا ایجـاد كنـد و نیـز بـا دیواره های اتاقـك اتـوكلاو تماسـی نداشـته باشـد. باید از زمـان 25 دقیقـه در دمـای 121ºC بـا خـروج سـریع بخـار یــا زمــان 30 دقیقــه در دمــای 121ºC بــدون خــروج بخــار اسـتفاده كـرد.
الزامات نصب و راه اندازی
بـرای عملکـرد مناسـب، اتوكلاوهـا بـه شـرایط زیـر نیـاز دارند:
۱ .محیطــی بــا تهویــه مناســب بــرای حــذف گرمــا و رطوبتـی كـه در حیـن كار ایجـاد شـده اسـت. همچنیـن، فضــای آزاد در پشــت و كنــار دســتگاه بــرای انجــام خدمات فنی لازم اسـت. این فضا باید حداقل 0/8 متر باشـد. بسـته بـه طراحـی اتـوكلاو، بایـد زیـر سـاخت بـزرگ درنظــر گرفتــه شــود تــا دســتگاه به طــور رضایت بخــش كاركنـد. شـكل , فضـای مـورد نیـاز در اطـراف اتـوكلاو را نشــان میدهــد. در مجــاورت دســتگاه در حــال كار ممكـن اسـت دمـا تـا بیـش از 70ºC افزایـش یابـد. كـف محیـط بایـد كامـلا تـراز و از مـواد مقـاوم به رطوبـت و گرمـا سـاخته شـده باشـد.
منابع : مجله انجمن آسیب شناسی ایران / ویکی پدیا
